Trang chính » Chuyên mục » Văn hóa »

Giai thoại về trường thi Bình Định

Tác giả : Nguyễn Xuân Nhân

Một góc ngôi cổ Tự Thập Tháp Di Đà, Bình Định

Trường thi Bình Định ra đời từ thời vua Tự Đức (1851) là trung tâm văn hóa một thời đã tồn tại gần bảy thập kỷ, tổ chức được khoảng hai chục kỳ thi hương, đào tạo ra hàng trăm vị cử nhân và nhiều học vị tú tài cho các tỉnh Nam Trung bộ. Từ khi bãi bỏ chữ Hán, trường thi hoang phế dần. Đầu kháng chiến chống Pháp, thực hiện chính sách tiêu thổ kháng chiến, Trường thi bị đập phá để đề phòng địch tới chiếm đóng nên nay chỉ còn mấy đống đất đá làm dấu vết.

Cụ Nguyễn Đình Phùng quê xã Nhơn Hòa, năm 1987 đã 79 tuổi, là người thời niên thiếu còn được chứng kiến khá nguyên vẹn quang cảnh Trường thi kể lại rằng: Trường thi ở phía Tây Nam thành Bình Định, nằm gần bờ sông này thuộc xã Nhơn Hòa rộng tới trên bảy, tám mẫu đất. Trường thi chia làm hai khu vực: Khu dành cho sĩ tử dựng lều, đặt chõng trên bốn mẫu; khu vực dành cho các quan giám khảo, các thừa sai và lính canh giữ làm việc khoảng trên ba mẫu. Trong ba mẫu cất nhà cho ban giám khảo chia làm bốn lô (4 di): tả, hữu, giáp, ất. Chính giữa là nhà nhập đạo cách đều bốn di. Bốn phía Trường thi xây dựng thành đá ong bao bọc, thành cao 4 thước 5 tấc (hơn 1 mét Tây). Ngoài chân thành có đào hồ chạy quanh để không cho người ngoài lọt vào trong thời gian thi. Ở mỗi cạnh bờ thành có cổng cho sĩ tử đi vào khu vực thi.

Theo lệ chung, cứ ba năm Trường thi Bình Định mở một khoa vào các năm: tí, mẹo, ngọ, dậu. Các nho sinh sau mười năm hương lửa, qua khảo thí ở huyện đã được công nhận đủ trình độ dự thi thì nộp đơn ở tỉnh. Tới gần tổ chức kỳ thi, Bộ học cử quan chủ khảo, các quan giám khảo về trước ở lại Trường thi để chuẩn bị. Sau khi các tỉnh nộp đủ hồ sơ, danh sách dự thi cho quan chủ khảo thì thí sinh của trường thi Hương Bình Định có tới hàng ngàn thí sinh. Nơi ăn chốn ở của các sĩ tử  trước khi vào thi chủ yếu là nhà dân ở các làng xã xung quanh khu vực Trường thi. Dân vùng quanh Trường thi vốn có truyền thống hiếu học và mến khách làng nho nên gia đình nào cũng vui vẻ, niềm nở tiếp đón. Vả lại đây cũng là dịp tốt để các gia đình, các thục nữ chọn ông cử, ông tú tương lai làm con cái nhà.

Kỳ thi mở sau vụ mùa, việc gặt hái đã xong xuôi nên bà con trong vùng dựng lều bán hàng cơm và bút mực hai bên các ngả đường dẫn tới Trường thi. Mỗi thí sinh thường có đệ tử mang khăn gói bút nghiên đi theo nên không khí trong vùng trước ngày thi thật rộn ràng, náo nức.

Đến giờ thi các quan giám khảo mặc áo đại trào đứng ở nhà thập đạo cho thừa sai phát loa gọi tên thí sinh đang đứng chờ ở bốn di. Nghe tới tên mình, thí sinh tiến vào theo người hướng dẫn đi tới nơi dành cho mình để tự dựng lều, đặt chõng, sắp xếp đồ đạc giấy bút mang theo. Khi nơi ăn chốn ở đã an bài thì quan chủ khảo mới ra lệnh phát đề thi tới từng người. Nội quy thi khá nghiêm ngặt: Lều ai nấy ở, chõng ai nấy ngồi làm bài, không được quay lại hỏi bài, xem bài của nhau. Thi có nhiều bài, thí sinh phải qua nhiều vòng như lệ thi Hương chung cả nước.

Kỳ thi Hương đầu tiên ở Trường thi Bình Định một thí sinh Quảng Ngãi đậu thủ khoa nên mới có câu ca:

Tiếc công Bình Định xây thành

Để cho Quảng Ngãi vào dành thủ khoa

Các sĩ tử Bình Định bực mình quyết chí học tập nên mấy kỳ thi sau đỗ thủ khoa liên tiếp mới có câu ca đáp lại:

Uổng công Quảng Ngãi đường xa

Để cho Bình Định thủ khoa ba lần

Kể tới đây, cụ Phùng bảo chúng tôi:

– Cái sự học ngày xưa ganh nhau là thế. Trường thi chỉ vài chục người đậu cử nhân và trên dưới bốn chục người đậu tú tài mà thôi. Thi thì nhiều mà đậu lại rất ít. Có người văn hay chữ tốt đã dạy học trò thi đỗ cử nhân còn thầy bao lần đến Trường thi cũng chỉ đậu tú tài mà thôi. Các cụ bảo các vị này không có “duyên trường”. Cụ Nguyễn Diêu ở Tuy Phước và cụ Phạm Vĩnh Bình ở Phù Cát giỏi giang là thế, mỗi người năm bảy lần thi mà rồi cũng đành ôm hận làm ông tú suốt đời.

Ở Bình Định có ông cử Trần Kỳ Xương nổi tiếng hay chữ thi lần đầu chỉ đỗ tú tài. Ba năm sau, khi vào trường thi ông lấy rơm bện thành dây cột bó đầu lại ngồi trên chõng làm bài. Khi quan chủ khảo tới lều ông, thấy vậy liền hỏi:

– Tại sao lại phải cột rơm vào đầu?

– Thưa tôi lấy rơm cột chặt đầu cho khỏi nhức.

Quan chủ khảo biết cậu thí sinh có nét mặt tinh nghịch này muốn nỡm mình liền hỏi tiếp:

– Sao anh nhức đầu nhiều thế?

– Thưa vì trong đầu tôi nhiều chữ quá ạ!

Quan chủ khảo đành nén giận cười nhạt đi sang lều bên cạnh.

Một lần khác, một thí khi làm bài cứ ngồi dựa vào cột lều dúi đầu vào nơi râm mát và mở cúc áo phơi cái bụng ra ngoài nắng ai thấy cũng phải buồn cười. Quan chủ khảo tới lều, tưởng anh ta nằm ngủ liền quát:

– Anh kia! Dậy làm bài thi đi! Sao lại nằm ngủ phơi cái bụng ra nắng thế!

Anh này giả vờ giật mình tỏ vẻ ngạc nhiên và vội vàng đứng dậy thưa:

– Bẩm ngài! Tôi phải phơi bụng ra ngoài nắng để khỏi mốc mất bồ chữ dành dụm mười năm mới có đấy ạ!

Quan chủ khảo sầm mặt bỏ đi. Kỳ thi ấy anh ta bị đánh trượt vì tội kiêu căng.

Kỳ thi năm Ngọ, sĩ tử được quan chánh khảo lần này là người nổi tiếng tham bỉ, hay kiếm chuyện để làm hại thí sinh. Vị này thường tìm mọi cách ăn tiền đút lót của các nhà hào phú có con học dốt nhưng muốn đỗ tú tài để lên mặt với thiên hạ. Mọi người đều biết nhưng vì quan được Thượng thư bộ Học che chở nên đành im tiếng. Bấy giờ có anh thí sinh họ Đái vốn thông minh, học giỏi lần trước đáng lẽ đỗ cử nhân nhưng vì phạm húy nhẹ nên bị đánh trượt. Tên anh ta vốn là Đái Đình Tạo nhưng anh mua chuộc được viên thư lại của giám khảo để viết nhầm chữ Đình thành chữ Đầu, chữ Tạo thành chữ Tao nên khi viên thừa sai cầm gọi tên anh vào cửa ất làm cho đám sĩ tử được một phen cười vỡ bụng. Quán chánh chủ khảo giận tím mặt nhưng đành phải làm ngơ. Kỳ thi ấy anh bị đánh hỏng từ vòng đầu.

Trong các kỳ cũng có người chuyên nghề thi mướn để kiếm sống đó là những ông tú học giỏi thi hộ cho người khác được vào nhất trường hay nhị trường để lấy tiếng với xóm làng.

Ở Trường thi Bình Định cũng có thi võ. Người đỗ cử nhân võ đầu tiên là ông Bùi Khắc Tri ở Nhơn Hòa (An Nhơn). Sau khi làm lễ xướng danh, quan chánh chủ khảo mời quan tuần phủ Bình Định sang dự yến. Trong bữa tiệc quan tuần phủ bảo ông:

– Là người đỗ cử nhân võ đầu tiên ở Trường thi Bình Định, ông có thể cho tôi xem biệt tài của ông được không?

Nghe quan tuần phủ bảo vậy, ông Bùi Khắc Tri không nói một lời, nâng ly rượu đứng dậy nhún mình nhảy lên đầu đụng đòn dông nhà rồi nhẹ nhàng rơi xuống ngồi đúng chỗ cũ mà chén rượu không sánh ra ngoài. Quan tuần phủ Bình Định vô cùng khâm phục võ nghệ của ông nên tâu về triều xin cho ông được làm võ quan đặc trách việc bảo vệ thành Bình Định.

Trong gần bảy mươi năm tồn tại Trường thi Bình Định đã tạo ra nhiều nhân tài cho quê hương xứ sở. Việc bãi bỏ Trường thi Bình Định cũng để lại nỗi luyến tiếc với những ai còn vương vấn với nền thi cử xưa trong bài ca:

Nhớ xưa vua mở khoa thi

Ngựa xe sĩ tử một thì hiển vinh

Bây giờ vua bỏ hương, đình

Mở trường dạy chữ la-tinh ba kỳ

Nhiều nhà lưu trữ sử kinh

Lưu truyền con cháu, uống mình công phu

Buồn thay giấy ngọn ba xu

Tiếc thay luận ngữ, xuân thu lại tàn

Thầy đồ ngơ ngác thở than

Xé sách vấn thuốc quăng tàn đầy hiên

Than ôi chữ nghĩa thánh hiền!

Sử kinh chẳng đặng lưu truyền hậu lai

Cử nhân, tiến sĩ, tú tài

Lập nhà văn thánh nào ai phòng thờ.

(Tạp chí Văn Hiến Việt Nam)

Процесс оптимизации делится на две больших этапа: внутреннюю и внешнюю, Студия Topodin, Расширение круга постоянных клиентов, которые обеспечат вас стабильной прибылью


Các bài viết khác

Chương trình “Pháp hội Dược Sư – Cầu an đầu năm 2020” tại chùa Phước Long, Tây Sơn, Bình Định

Chương trình “Pháp hội Dược Sư – Cầu an đầu năm 2020” tại chùa Phước Long, Tây Sơn, Bình Định

Hàng năm vào dịp đầu xuân, Bổn tự chùa Phước Long trang nghiêm thiết lễ khai đàn “Pháp hội Dược Sư - Cầu an đầu” để cho tứ chúng nương tựa tu học, khởi lên thiện tâm, gieo trồng căn lành trong năm mới. Vì vậy Bổn tự kính mời quý đạo hữu Phật tử, thiện tri thức gần xa cùng nhau vân tập về chùa để tu học...

Thư chúc Tết và chương trình Xuân Canh Tý 2020 tại chùa Tây Thiên, Tp. Nha Trang

Thư chúc Tết và chương trình Xuân Canh Tý 2020 tại chùa Tây Thiên, Tp. Nha Trang

Tết cổ truyền –  mừng Xuân Canh Tý 2020, Chùa Tây Thiên, thành phố Nha Trang tổ chức chương trình “Xuân Di Lặc” với những sinh hoạt vui xuân mang đậm nét đẹp truyền thống của dân tộc, pháp thoại đầu năm, khóa lễ Dược Sư, dâng sớ cầu an đầu năm, rút thăm trúng thưởng...

Bước đi an toàn

Bước đi an toàn

Chất liệu của thiền, chính là đời sống tỉnh táo. Sống và đi trong sự tỉnh táo, bạn sẽ không bị té ngã, và sự thương tích không bao giờ đến với bạn. Sống và đi trong sự tỉnh táo, thì dù bạn không hề nghĩ đến đức Phật, nhưng ngài vẫn luôn luôn có mặt trong đời sống của bạn. Vậy, bạn hãy đi từng bước thật tỉnh táo...

Chúc thư và chương trình Tết Canh Tý – Xuân Di Lặc 2020 tại chùa Phước Long, Tây Sơn, Bình Định

Chúc thư và chương trình Tết Canh Tý – Xuân Di Lặc 2020 tại chùa Phước Long, Tây Sơn, Bình Định

Nhân dịp đón Tết Canh Tý –  Mừng Xuân Di Lặc 2020, chùa Phước Long ở tại thị trấn Phú Phong, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định tổ chức chương trình “Xuân Di Lặc” với những sinh hoạt vui Xuân mang đậm nét đẹp truyền thống của dân tộc để mượn lý hiển dụng gồm: Đón giao thừa, lễ trừ tịch, lễ Phật đầu năm, pháp thoại Canh Tý, lễ hội ẩm thực, tái hiện xóm cổ Tây Sơn...

Chùm ảnh lễ chung thất cố Sa di Quang Nhiếp tự Hiền Niệm tại chùa Phước Long, Bình Định

Chùm ảnh lễ chung thất cố Sa di Quang Nhiếp tự Hiền Niệm tại chùa Phước Long, Bình Định

Bình Định – Sáng ngày 21 tháng 12 năm 2018 (nhằm ngày 26 / 11 / Kỷ Hợi), Bổn tự, Bổn đạo và thân quyến đã thiết lễ trai đàn cầu siêu bạt độ tuần chung thất cố Sa di pháp danh Quang Nhiếp tự Hiền Niệm. Đạo tràng trang nghiêm thanh tịnh dưới sự chứng minh của chư tôn thiền đức...

Video

Video Clip

Chân dung Tăng già

  • TT. Thích Viên Hoa (1963-2009) - Chùa Phước Long - thị trấn Phú Phong, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định
  • Nguyễn triều Quốc sư húy Chơn Luận - Phước Huệ (1869-1945), Tổ khai sơn Chùa Phước Long - thị trấn Phú Phong, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định
  • HT. Thích Mật Hạnh (1923-2015) - Chùa Tân An, Bình Định
  • HT. Thích Quảng Bửu (1944-2016) - Tu Viện Nguyên Thiều, Bình Định
  • HT. Thích Viên Tánh (1958-2018) - Chùa Tây Thiên, Tp. Nha Trang
  • TT. Thích Huyền Châu - Giám viện Viện Phật Học Bồ Đề Phật Quốc, Hoa Kỳ
  • HT. Thích Quảng Thạc (1925-1996), Chùa An Lạc, Sài gòn
  • HT. Thích Tâm Hoàn (1924-1981), Tổ đình Long Khánh, Qui Nhơn
  • HT. Thích Trí Hải (1876-1950), Chùa Bích Liên, Bình Định
  • Tổ sư Nguyên Thiều - Siêu Bạch (1648-1729), Khai sơn Tổ đình Thập Tháp, Bình Định
  • Thiền sư Thích Nhất Hạnh - Làng mai, Pháp quốc
  • HT. Thích Thiện Minh (1922-1978), Thiền viện Quảng Đức, Sài gòn
  • HT. Thích Thiện Hoa (1918-1973), Việt Nam Quốc Tự, Sài gòn
  • HT. Thích Thiện Hòa (1907-1978), Chùa Ấn Quang, Sài gòn
  • Bồ tát Thích Quảng Đức (1897-11 tháng 6 năm 1963) Vị pháp thiêu thân
  • HT. Thích Tịnh Khiết (1890-1973), Chùa Tường Vân, Huế
  • HT. Thích Phước Thành (1918-2013), Chùa Thiên Phước, Bình Định
  • HT. Thích Giác Nhiên (1878-1979), Chùa Thuyền Tôn, Huế
  • HT. Thích Đỗng Minh (1927-2005), Chùa Long Sơn, Nha Trang
  • HT. Thích Hành Trụ (1904-1984), Sài gòn
  • HT. Thích Viên Định, Tổ đình Thập Tháp, Bình Định
  • HT. Thích Huệ Chiếu (1898-1965) , Tổ đình Thập Tháp, Bình Định
  • HT. Thích Trí Hải (1906-1979) - Hà Nội
  • HT. Thích Đôn Hậu (1905-1992), Chùa Thiên Mụ, Huế
  • HT. Thích Huyền Quang (1920-2008), Tu Viện Nguyên Thiều, Bình Định
  • HT. Thích Kế Châu (1922-1996), Tổ đình Thập Tháp, Bình Định
  • HT. Thích Trí Diệu (1916-1982), Chùa Phước Long, Bình Định
  • Hoa sen tánh giác

Câu chuyện bỏ túi

Phật thành đạo

Phật thành đạo

Hãy giải thoát cho nhau thoát khỏi những ràng buộc của tham sân si, cố chấp và tà kiến; hãy mở ra cho nhau những buộc ràng vô lối, những qui ước phàm tục và hãy hiến tặng cho nhau những tự do căn bản và tối thiểu của tâm hồn...

xem các tin khác

Reference Material

Royal patronage of Buddhism during the time of Buddha

Royal patronage of Buddhism during the time of Buddha

Active patronage from different royal houses was a major contributing factor to the growth of Sangha, its missionary activities and successful spread of Buddhism. Admiration for Buddha was obvious when kings and rulers made their claims on his relics after his demise...

xem các tin khác

Góp nhặt lời vàng

Lời vàng của Tổ Qui Sơn

Lời vàng của Tổ Qui Sơn

Nếu mình chưa phải là bậc thượng lưu, vượt thắng bên kia bờ giác thì hãy để tâm nơi giáo pháp, ôn tầm kinh điển, rút ra nghĩa lý tinh hoa, truyền bá tuyên dương, tiếp dẫn hậu lai, đó là cách trả ơn cho Phật tổ...

xem các tin khác

Ẩm thực Phật giáo

Chè trôi nước ngũ sắc

Chè trôi nước ngũ sắc

Đậu xanh ngâm nước vài tiếng cho nở mềm. Sau đó đãi sạch rồi cho vào nồi, đổ nước sâm sấp mặt đậu. Cho nồi đậu lên bếp, đun nhỏ lửa cho đậu chín bở và cạn hết nước...

xem các tin khác

Lượt truy cập

3883629